آشنایی با فرهنگ مشهد

مشهد فقط مقصد زیارتی نیست؛ شهری است با فرهنگی چندلایه که از حرم مطهر امام رضا (ع) تا بازارهای قدیمی، موسیقی نواحی خراسان و خوراک‌های محلی امتداد دارد. در این مقاله، «فرهنگ مشهد» را از زاویه‌ای کاربردی می‌بینیم: زبان و لهجه، پوشش و آیین‌ها، موسیقی و رقص‌های بومی، خوراک‌ها و صنایع‌دستی. اگر برای سفرتان برنامه می‌چینید، این راهنما در چند دقیقه تصویری روشن از هویت امروز مشهد به شما می‌دهد و سرنخ‌هایی برای تجربه‌ی اصیل محلی معرفی می‌کند. (برای برنامه‌ریزی سفر و رزرو بلیط هواپیما مشهد، بخش‌های «غذاهای محلی»، «آیین‌ها» و «مراکز خرید» را از دست ندهید.)

جمعیت مردم مشهد

مشهد امروز دومین کلان‌شهر پرجمعیت ایران است. بر اساس آخرین آمار رسمی، جمعیت این شهر بیش از سه‌میلیون نفر برآورد می‌شود و با توجه به رشد مهاجرت، پیش‌بینی می‌شود در سال‌های اخیر از سه‌ونیم میلیون نفر نیز فراتر رفته باشد. موقعیت زیارتی، اقتصادی و آموزشی مشهد باعث شده در کنار جمعیت بومی، اقوام گوناگونی از سراسر خراسان و دیگر استان‌های کشور نیز در این شهر ساکن شوند.

در میان مردم مشهد، بیشتر ساکنان فارسی‌زبان با لهجه دل‌نشین مشهدی هستند؛ اما در نقاط مختلف استان می‌توان ردپای اقوام متنوعی چون کردهای شمال خراسان، ترکمن‌ها، بلوچ‌ها، عرب‌های جنوب استان، تاجیک‌ها و هزاره‌ها را نیز دید. این تنوع قومی و زبانی، سبب شده فرهنگ خراسان و مردم مشهد رنگ‌وبویی چندوجهی و پویا پیدا کند؛ جایی که سنت‌های محلی، آیین‌های دینی و سبک زندگی شهری در کنار هم معنا می‌یابند.

زبان مردم مشهد

زبان مشهدی‌ها، فارسی توام با لهجه مشهدی است. این گویش زیبا که از واژه‌های باستانی فارسی سرشاراست، از لهجه‌های مهم و تاثیرگذار ایرانی به حساب می‌آید.  گویش مشهدی زبان شاعرانه بزرگانی چون فردوسی و عطار و خیام است. 

طبق نظر فنی «تقی وحیدیان کامیار»، استاد دانشگاه فردوسی مشهد: «برخلاف تصور عامه که ریشه‌ زبان فارسی را از فارس و شیراز می‌دانند، فارسی دری اصیل از توس قدیم، نیشابور و مشهد کنونی انتشار یافته ‌است».

پوشش و لباس محلی در فرهنگ مشهد

پوشش مردم مشهد بازتابی از باورهای مذهبی و پیشینه فرهنگی این شهر است. در مقایسه با بسیاری از شهرهای دیگر ایران، لباس مشهدی‌ها جلوه‌ای مذهبی‌تر و متین‌تر دارد؛ ریشه این تفاوت را می‌توان در تاریخ شهر مشهد و پیوند همیشگی آن با حرم امام رضا (ع) جست‌وجو کرد. شرایط اقلیمی و باورهای دینی، در کنار حضور اقوام گوناگون در خراسان رضوی، باعث شده تنوعی چشمگیر در پوشش این منطقه دیده شود.

در دهه‌های اخیر، روحانی‌ها و پیرهای سادات از دستار مشکی و بدون دنباله استفاده می‌کردند. همچنین میان‌سالان دستار مشکی دنباله‌دار، افراد حج رفته دستار زردرنگ، کسانی که کربلا رفته بودند دستار شیری یا قهوه‌ای و بقیه مردم هم دستار سپید و کرکی به سر می‌بستند.

امروزه هرچند در فرهنگ مردم مشهد لباس‌های سنتی جایگاه گذشته را ندارد، باید تاکید کرد که سر کردن چادر و رعایت کامل حجاب اسلامی برای زنان و پوشش مناسب برای مردان در حرم امام رضا و سایر مکان‌های مذهبی، واجب و ضروری است.

پوشش کردهای خراسان

تزیینات دل‌رُبای لباسِ خانم‌های کرد در شمال خراسان رضوی، زبانزد خاص و عام است.  سربندهایی را تصور کنید که با ‌خرمهره‌ تزیین شده‌اند. بناگوش‌هایی با آویز طلا و نقره، پیشانی‌بندهای متفاوت و خواستنی، دستبندهای عقیق و کهربا و جلیقه‌های رنگارنگی که قاب‌های دعا و سکه‌های فراوان بر آن نقش بسته، هوش از سر می‌پرانند.

کومخ (نوعی کفش)، جوراب پشمی، شلیته، پیراهن، جلیقه، روسری، چادر و سربند قسمت‌های این لباس بسیار زیبا را تشکیل می‌دهند.

لباس مردم تربت جام، تایباد، باخرز و خواف

پوشش ساکنین نواحی مرزی، ارجاعات اسطوره‌شناسانه و نمادین زیادی دارد. پیراهن و شلوار سفید و جلیقه مشکی روی آن، به تاریکی در برابر روشنی و نور اشاره می‌کنند. از اجزای دیگر این لباس می‌توان از پاتابه پشمی، کلاه با الیاف سیمی مرغوب و آستری مخملی و مندیل از جنس کرباس که بر سر بسته می‌شود، اشاره کرد. همچنین چارق یا چقه، پاافزاری چرمی است که در دو نوع رُوّی (برای پیاده‌روی) و اُوّی (برای آبیاری کشت) ساخته و استفاده می‌شود.

پوشش مشهدی‌های مهاجر

مهاجران بلوچ در لباس محلی خود، از پارچه‌های گلدار سوزن‌دوزی شده استفاده می‌کنند. در میان عشایر و روستاییان خراسان رضوی، گلدوزی ساده دور یقه، آستین و جلیقه زنان و قیطان‌دوزی لباس رایج است. مردان عرب ساکن خراسان از لباس عربی متفاوتی استفاده می‌کنند. ساده‌ترین لباس عربی دشداشه است. روحانیون و شیوخ قبیله نیز عبا می‌پوشند.

 چادر عربی یا عبای معملی، پوشش زنان عرب خراسان را تشکیل می‌دهد و نشانی از فرهنگ مردم مشهد در این منطقه است.

موسیقی محلی مشهد

بی‌تردید یکی از درخشان‌ترین جلوه‌های فرهنگ مردم مشهد، موسیقی اصیل خراسانی است؛ نغمه‌ای که قرن‌هاست در جان این سرزمین جریان دارد. موسیقی نواحی شمال خراسان در تاریخ هنر ایران جایگاهی ویژه دارد و ریشه‌های آن به دوران پیش از صفویان بازمی‌گردد. این سبک، سهم بزرگی در شکل‌گیری و تکامل موسیقی دستگاهی ایران داشته و همچنان به عنوان یکی از میراث‌های زنده و ارزشمند شرق کشور شناخته می‌شود.

آهنگ‌های محلی خراسانی در قالب مقام‌ها و نغمه‌های گوناگون اجرا می‌شوند و معمولاً با حرکات ریتمیک، آیینی و نمایشی همراه‌اند. سازهایی چون دوتار، سرنا، دهل، قوشمه، کمانچه و دایره، روایتگر داستان‌ها و احساسات مردم این دیارند و صدای گرمشان هنوز در جشن‌ها و آیین‌های روستایی طنین‌انداز است.

در سال‌های اخیر، برگزاری جشنواره‌های موسیقی نواحی در مشهد و شهرهای اطراف، فرصتی تازه برای معرفی دوباره این میراث فرهنگی فراهم کرده است؛ جایی که نوازندگان جوان خراسانی در کنار استادان قدیمی، موسیقی بومی خود را برای نسل‌های جدید بازآفرینی می‌کنند.

چوب بازی در فرهنگ مردم مشهد

چوب بازی، رقصی پیچیده و نمادی از فرهنگ مردم مشهد است که به مهارت و قدرت بدنی زیادی نیاز دارد. حالات این رقص، بسیار شبیه ورزش های رزمی و شمشیربازی است و نوع رایج آن به شکل گروهی اجرا می‌شود.

در این مدل رقص، مردم با نظم خاصی با یک ساز ریتمیک محلی هماهنگ می‌شوند. اجراکنندگان با دو قطعه چوب کوتاهی که دست گرفته‌اند، با هر ضرب ساز، دو قدم به جلو و یک قدم به عقب برمی‌دارند و چوب‌ها را به شکل ضربدری به هم می‌کوبند. آن‌ها سپس با یک جهش سریع، کاملاً چرخ می‌زنند.

رقصنده روبرویی هم با تکرار این عمل، چوب را به شکل متقاطع به چوپ فرد مقابل می‌کوبد و رقص این‌گونه سرعت می‌گیرد.

 صدای سازهای محلی و هیاهوی تماشاگران، هیجان وصف‌ناپذیری به این رقص زیبا می‌دهد.

مراسم باران خواهی در فرهنگ مشهد

مراسم باران خواهی یکی از قدیمی‌ترین و مهمترین آداب و رسوم مردم مشهد است. روایت است در مدت زمان طولانی که خراسان دچار کم آبی شده بود، مردم در روزی معین به همراه امام به بیابان می‌رفتند و برای بارش باران دعا می‌کردند. این رسم از همان سال‌ها، در بین مردم مشهد باب شده است.  هنوز هم وقتی در فصل های گرم کم آبی به وجود می آید مردم به بیابان رفته و با دعا طلب بارش باران دارند.

آداب و رسوم مردم مشهد در ماه محرم

ماه محرم در مشهد حال‌و‌هوایی متفاوت از هر جای دیگر ایران دارد. از روزهای ابتدایی ماه تا عاشورا و تاسوعا، کوچه‌ها و بازارها سیاه‌پوش می‌شوند و صدای نوحه و سنج و طبل در سراسر شهر طنین‌انداز است. مردم مشهد با برپایی هیئت‌ها، دسته‌های عزاداری و نذری‌های متنوع، عشق و ارادت خود را به امام حسین (ع) نشان می‌دهند.

در این ایام، محله‌های قدیمی اطراف حرم امام رضا (ع) از جمله نوغان، پایین‌خیابان و چهارراه شهدا، از مهم‌ترین مراکز برگزاری مراسم عزاداری به شمار می‌روند. عزاداران در مسیر حرکت خود به سمت حرم مطهر می‌روند و دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی تا نیمه‌شب ادامه دارد.

یکی از شاخص‌ترین سنت‌ها، نذری‌های محرم در مشهد است که از دیگ‌های بزرگ «شله مشهدی» گرفته تا چای، خرما و غذای نذری در میان مردم توزیع می‌شود. همچنین بسیاری از خانواده‌ها در خانه یا حسینیه‌های محلی نذر دارند و به نیت سلامتی یا برآورده شدن حاجات، سفره‌های کوچک برپا می‌کنند.

در روز عاشورا، آیین‌هایی مانند «تعزیه‌خوانی» و «علم‌گردانی» در نقاط مختلف استان خراسان رضوی به‌ویژه در شهرهای اطراف مشهد اجرا می‌شود. این مراسم، ترکیبی از نمایش، روایت و موسیقی آیینی است و بازتابی از فرهنگ مذهبی و تاریخی مردم مشهد به شمار می‌آید.

آداب و رسوم چهارشنبه‌سوری در مشهد

مشهدی‌ها در مراسم شب چهارشنبه‌سوری، چهار رنگ پلو (رشته پلو، عدس پلو، زرشک پلو و ماش پلو) درست می‌کنند و مانند باقی ایرانیان آجیل بی‌نمک و شیرینی می‌خورند. سپس نوبت به مراسم کوزه شکستن می‌رسد؛ آن‌ها مقداری زغال، نمک و یک سکه را درون کوزه سفالی ریخته تا اعضای خانواده یک بار کوزه را دور سر خود بگردانند.  نفر آخر هم با گفتن «دردِ و بَلایِ خَنَه رِه رِختُم به تویِ کوچه» کوزه از بالای پشت بام به کوچه می‌اندازد.

آداب و رسوم مشهد در عید نوروز

مشهدی‌ها مراسم روز عَلَفه (عرفه) را در 29 اسفند هرسال برگزار می‌کنند. در این روز به یاد درگذشتگان محل که سال جاری از دنیا رفته‌اند، در مسجد جمع می‌شوند و هر کس مقداری غذا، شیرینی و آجیل همراه خود می‌آورد. آن‌ها این‌گونه به بازماندگان،  سال پرامیدی را مژده می‌دهند. 

زیارت حرم امام رضا (ع) در لحظه تحویل سال و دعا برای سپری کردن سالی پر از برکت و سلامتی، جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ مردم مشهد دارد. 

در سفره عید مشهدی، یک ظرف عسل (نماد شیرین‌کامی و تندرستی) و یک عدد نان سنگک برای جلب نعمت و برکت گذاشته می‌شود. غذای شب عید مشهدی‌ها کوکو سبزی و برنج است. بعد از تحویل سال هم مانند نقاط دیگر ایران، در خانه بزرگ خانواده یا محله، دور هم جمع می‌شوند.

اگر می‌خواهید نوروز امسال را متفاوت تجربه کنید، با یک تور مشهد می‌توانید هم از مراسم نوروزی لذت ببرید و هم حال‌وهوای زیارت را تجربه کنید.

فرهنگ مشهد در روز سیزده بدر

روز سیزده فروردین که فرا می‌رسد، اغلب مشهدی‌ها از خانه خارج شده و به همراه خانواده و دوستان، در طبیعت گردش می‌کنند. الک‌دولک، کُشتی، آراآرا، سرنو قزل خانم، استاسه‌پایه، اوستای زنجیرباف، بجُل‌بازی، جوزبازی، شیطون‌برشته، کبدی کبد، عرقچین گردونک، لوچمبه، لیس‌پالیس و درنه‌بازی سرگرمی‌های محبوب مشهدی‌ها در این روز است. 

مردم مشهد در پایان روز سیزده‌بدر با آش، کاهو سکنجبین و چغاله بادام از خود پذیرایی می‌کنند. 

فرهنگ مردم مشهد در شب یلدا

شب یلدا یا شب چله، پیشنیه دور و درازی در در فرهنگ مردم مشهد دارد. آن‌ها با شب‌نشینی‌ در خانه بزرگ‌ترها و خوردن انواع آجیل و تنقلات، طولانی‌ترین شب سال را جشن می‌گیرند. همچنین رسم است که در این شب برای نوعروس، از طرف خانواده داماد تحفه‌ای برده می‌شود. نقالی‌خوانی و خواندن ترانه‌های بومی، با مضامین امید و عشق نیز از جمله آیین‌هایی است که در میان کردهای خراسان (کرمانج) مرسوم است.

نگاهی گذرا به معروف‌ترین سنت‌های شب یلدا در شهر مشهد:

مراسم شب چراغ 

در این مراسم ویژه شب یلدا، هر میهمان با چراغی در دست به شب‌نشینی می‌رود. از همین رو به سبب فراوانی چراغ‌ها در کوچه و خیابان، از ترکیب چهل چراغ یا شب چراغ در نام‌گذاری این آئین استفاده شده است. ریشه واژه شب چله از مراسم شب چراغ می‌آید.

مراسم کف زدن 

در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوب یا بیخ را در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف سفالی بزرگی به نام تغار می‌ریزند. جوانان فامیل با دسته‌ای از چوب‌های نازک درخت انار، مایع را آن قدر هم می‌زنند تا به صورت کف درآید. پس از مخلوط کف آماده شده با شیره شکر، برای سرو با مغز گردو و پسته تزئین می‌شود.  

غذاهای محلی مشهد

ممکن نیست مسافر این شهر باشید و از عطر و طعم غذاهای سنتی مشهد مدهوش نشوید. این غذاها که نقش عمده‌ای در فرهنگ مردم مشهد دارند، از زعفران درجه یک و مواد اولیه مرغوب تهیه می‌شوند:

• شله مشهدی : این غذای معروف که یک وعده کامل و مقوی محسوب می‌شود، سرشار از حبوبات مختلف است. برای پخت شله زمان زیادی صرف می‌شود و اگر مقدار گوشت در آن زیاد باشد، طعم فوق‌العاده‌ای می‌گیرد.
• غذای چنگالی: چنگالی یا چنگ مالی عصرانه یا صبحانه لذیذی است که اشاره مستقیم به چنگال‌های دست دارد. بومی‌های مشهد از زمان های قدیم این دسر خوش طعم و مقوی را تهیه کرده و مصرف می‌کردند.
• آش لخشک مشهدی: آش لخشک یا آش قییش، از آش‌های سنتی استان خراسان است که با ماده اصلی عدس پخته می‌شود. 
• کباب شیشلیک: از خوشمزه‌ترین غذاهای خراسان رضوی به‌خصوص در مشهد و شاندیز است که اغلب با دنده گوسفندی و روی حرارت مستقیم آتش تهیه می‌شود.
• دیگچه مشهدی: دیگچه یک دسر یا شیرینی برنجی خوشمزه است است که در مراسم‌های خاص مانند ماه محرم و یا افطاری سرو می‌شود.

صنایع دستی مشهد

صنایع دستی مشهد بسیار چشمگیر و زیباست. این محصولات که در تار و پود فرهنگ مردم مشهد تنیده شده است، نماد زیبایی از تاریخ و هویت خراسان بزرگ است. صنایع دستی شهر مشهد شامل تولیدات زیر است:

فرش و گلیم‌بافی، نمد بافی، ارغوان‌بافی، فرت‌بافی، چرم دست‌دوز، زیورآلات عقیق و فیروزه، تابلو نقره، آینه‌کاری، مهر و تسبیح، سنگ‌تراشی.

بسیاری از این صنایع دستی را می‌توانید در بازار رضا و مراکز هنری اطراف حرم پیدا کنید. برای دسترسی راحت‌تر به این مراکز، بهتر است هنگام رزرو هتل مشهد، اقامتگاه‌هایی را در محدوده مرکز شهر یا خیابان امام رضا انتخاب کنید.

کلام آخر

مشهد -جمع مشاهد- به معنای محل شهادت است. می‌گویند اینجا هیچ‌کس غریب نیست و «ضامن آهو» تنهایی همه را پیش خدا شفاعت می‌کند. از همین رو فرهنگ مردم مشهد تا حد زیادی به زیارتگاه امام هشتم شیعیان گره خورده است و آثار فرهنگ و هنر اسلامی در هر گوشه شهر به چشم می‌آید.

سوالات متداول